Hai đảng lớn và vì sao đảng thứ ba khó sống

Không có luật nào cấm lập đảng mới, nhưng cách đếm phiếu khiến một đảng thứ ba gần như luôn tự hại chính bên gần mình nhất.

Hiến pháp không nhắc tới đảng phái

Một điều nhiều người bất ngờ khi đọc hiến pháp Mỹ: nó không nói gì về đảng chính trị. Các đảng hình thành về sau, từ nhu cầu tổ chức thực tế, và hệ thống hai cực là sản phẩm của luật bầu cử chứ không phải của một quy định nào.

Cơ chế sinh ra hai cực

Hầu hết các ghế ở Mỹ được bầu theo nguyên tắc ai nhiều phiếu nhất thì thắng, mỗi khu vực chỉ một ghế. Không có chia ghế theo tỷ lệ.

Trong luật chơi đó, một đảng được mười lăm phần trăm phiếu trên cả nước có thể không giành nổi một ghế nào, vì nó không về nhất ở bất kỳ khu vực nào. Phiếu bầu cho nó không chuyển thành đại diện, và cử tri nhận ra điều đó rất nhanh.

Kết quả là cử tri có xu hướng chọn giữa hai người có khả năng thắng thật, thay vì chọn người mình thích nhất. Nhà nghiên cứu chính trị mô tả xu hướng này từ lâu, và nó lặp lại ở nhiều nước dùng cùng luật bầu cử.

Hiệu ứng chia phiếu

Đây là phần khiến đảng thứ ba mang tiếng nhất. Một ứng viên nhỏ thường rút phiếu chủ yếu từ bên có quan điểm gần mình, khiến bên ấy thua bên còn lại.

Vài kỳ bầu cử sít sao trong lịch sử đã được giải thích theo hướng này, và từ đó cử tri hay bị thuyết phục rằng bỏ phiếu cho đảng nhỏ là lãng phí hoặc thậm chí phản tác dụng.

Có những phương án kỹ thuật khắc phục, ví dụ cho cử tri xếp hạng nhiều ứng viên theo thứ tự ưu tiên để phiếu không bị mất khi lựa chọn đầu bị loại. Vài bang và thành phố đã áp dụng, nhưng đây vẫn là ngoại lệ chứ chưa thành thông lệ.

Rào cản hành chính

Ngoài toán học còn có thủ tục. Muốn tên xuất hiện trên lá phiếu, một đảng hoặc ứng viên độc lập thường phải thu đủ một số lượng chữ ký nhất định, và mỗi bang một ngưỡng, một mẫu đơn, một hạn nộp.

Hai đảng lớn mặc nhiên có tên trên phiếu ở mọi bang. Một đảng mới phải làm lại toàn bộ quy trình ở từng bang, tiêu tốn nguồn lực ngay từ trước khi bắt đầu vận động.

Các cuộc tranh luận trên truyền hình cũng thường đặt ngưỡng tín nhiệm tối thiểu để được mời, và ngưỡng ấy khó đạt nếu chưa ai biết đến mình — một vòng lặp khép kín.

Vậy đảng nhỏ có tác dụng gì

Có, nhưng theo cách gián tiếp. Khi một chủ đề được đảng nhỏ nêu liên tục và thu hút được sự ủng hộ, một trong hai đảng lớn thường hấp thu chủ đề ấy vào cương lĩnh của mình để giữ cử tri.

Nhiều chính sách từng bị coi là bên lề đã vào dòng chính theo đúng con đường đó. Đảng nhỏ hiếm khi thắng ghế, nhưng có thể đổi được nội dung cuộc tranh luận.

Người đương nhiệm có lợi thế lớn

Trong phần lớn các kỳ bầu cử quốc hội, người đang giữ ghế tái đắc cử với tỷ lệ rất cao. Lợi thế đến từ nhiều phía cùng lúc: tên tuổi đã quen thuộc với cử tri, mạng lưới tài trợ đã sẵn, bộ máy văn phòng giúp giải quyết vướng mắc hành chính cho cử tri trong khu, và ở nhiều nơi là một bản đồ khu vực bầu cử vốn đã nghiêng sẵn về một phía.

Hệ quả thực tế là ở rất nhiều khu vực, cuộc đua đáng kể không phải là tổng tuyển cử mà là vòng sơ bộ trong nội bộ đảng chiếm ưu thế. Ai thắng vòng đó gần như chắc chắn giữ ghế.

Điều này cũng giải thích vì sao áp lực chính trị lên một dân biểu thường đến từ cánh tích cực nhất trong chính đảng của họ, chứ không từ cử tri trung dung.

Hai đảng lớn không đồng nhất bên trong

Một điểm người ngoài hay bỏ qua: mỗi đảng lớn thực chất là một liên minh của nhiều nhóm có lợi ích khác nhau, đôi khi mâu thuẫn nhau gay gắt.

Phần lớn cuộc thương lượng mà ở nước khác diễn ra giữa các đảng sau bầu cử thì ở Mỹ diễn ra bên trong mỗi đảng, trước bầu cử, chủ yếu ở vòng sơ bộ. Hiểu điều này giúp giải thích vì sao cùng một đảng mà hai dân biểu có thể bỏ phiếu ngược nhau.