Lịch bầu cử Mỹ: sơ bộ, tổng tuyển cử và giữa kỳ

Chu kỳ chính trị Mỹ không có điểm nghỉ — vừa xong một kỳ là đã bắt đầu chuẩn bị cho kỳ sau, và mỗi loại bầu cử có luật chơi riêng.

Bốn loại bầu cử chồng lên nhau

Người Mỹ đi bầu nhiều hơn nhiều người tưởng. Trong một chu kỳ vài năm, một cử tri có thể được gọi đi bầu tổng thống, bầu dân biểu và thượng nghị sĩ liên bang, bầu thống đốc và nghị viện bang, bầu thị trưởng và hội đồng thành phố, bầu hội đồng học khu, có nơi bầu cả thẩm phán và cảnh sát trưởng.

Các kỳ này không diễn ra cùng lúc và không do cùng một cấp tổ chức, nên lịch rất dày và dễ rối với người mới.

Vòng trong đảng diễn ra trước

Trước khi hai ứng viên đối đầu nhau, mỗi đảng phải chọn ra người đại diện. Việc này làm qua bầu sơ bộ hoặc họp kín, tuỳ bang và tuỳ đảng.

Bầu sơ bộ giống một cuộc bỏ phiếu thông thường. Họp kín thì khác hẳn: cử tri tụ tập tại một địa điểm vào giờ định trước, nghe vận động, rồi bày tỏ lựa chọn công khai theo nhóm. Hình thức này tốn thời gian hơn nhiều nên số người tham gia thường thấp.

Một điểm hay gây nhầm: có bang cho phép cử tri không ghi danh theo đảng nào vẫn tham gia bầu sơ bộ, có bang chỉ cho người đã ghi danh đúng đảng đó. Luật do từng bang đặt ra, không có quy tắc chung toàn quốc.

Thứ tự các bang cũng là một cuộc chơi

Các bang không bầu sơ bộ cùng ngày. Bang đi trước có ảnh hưởng vượt xa quy mô của mình, vì kết quả sớm định hình câu chuyện truyền thông và quyết định ứng viên nào còn gọi được tài trợ để đi tiếp.

Vì vậy thứ tự này thường xuyên bị tranh cãi và điều chỉnh, và các đảng có quy tắc nội bộ riêng để thưởng phạt bang tự ý đổi lịch.

Đại hội đảng và tổng tuyển cử

Sau vòng sơ bộ là đại hội đảng, nơi kết quả được chính thức hoá và ứng viên công bố người cùng liên danh. Đến nay đại hội chủ yếu mang tính nghi thức và truyền thông, vì kết quả gần như đã ngã ngũ từ trước.

Tổng tuyển cử tổ chức vào một ngày cố định trong tháng mười một, cùng ngày cho cả nước. Cử tri bầu tổng thống, toàn bộ Hạ viện và khoảng một phần ba Thượng viện trong cùng lá phiếu, thường kèm nhiều chức vụ cấp bang và địa phương.

Kỳ giữa nhiệm kỳ

Vào khoảng giữa nhiệm kỳ tổng thống có một kỳ bầu cử nữa, không bầu tổng thống nhưng bầu lại toàn bộ Hạ viện và một phần Thượng viện.

Tỷ lệ đi bầu ở kỳ này thấp hơn hẳn, và theo thông lệ đảng của đương kim tổng thống thường mất ghế. Kết quả có thể đổi hẳn khả năng lập pháp của chính quyền trong nửa nhiệm kỳ còn lại — đây là lý do một chương trình lớn thường được đẩy mạnh trong hai năm đầu.

Nhiệm kỳ dài ngắn khác nhau là có lý do

Ba nhiệm kỳ ở cấp liên bang dài ngắn rất khác nhau, và đó là thiết kế chứ không phải ngẫu nhiên. Dân biểu Hạ viện có nhiệm kỳ ngắn nhất, phải ra trước cử tri liên tục, nên nhánh này nhạy nhất với tâm lý đám đông tại thời điểm đó.

Thượng nghị sĩ có nhiệm kỳ dài hơn nhiều và chỉ một phần được bầu lại mỗi đợt, nên viện này thay đổi chậm và được kỳ vọng giữ tính liên tục. Tổng thống nằm ở giữa, và bị giới hạn số nhiệm kỳ.

Hệ quả là không bao giờ có một thời điểm nào toàn bộ chính quyền liên bang được thay mới cùng lúc. Luôn có một phần vừa được cử tri xác nhận và một phần đã ngồi từ trước.

Những kỳ bầu cử lẻ

Ngoài lịch chính còn có bầu cử đặc biệt khi một ghế trống giữa chừng vì người đương nhiệm qua đời, từ chức hoặc nhận vị trí khác. Nhiều nơi cũng tổ chức bỏ phiếu về một vấn đề cụ thể — phát hành trái phiếu xây trường, tăng thuế địa phương, sửa hiến pháp bang.

Những kỳ lẻ này ít người để ý nhưng thường quyết định trực tiếp khoản tiền và dịch vụ ở nơi cử tri đang sống.