Lập pháp, hành pháp, tư pháp không chỉ chia việc mà còn được trao công cụ để cản nhau — sự chậm chạp là tính năng, không phải lỗi.
Chia việc là chưa đủ
Nhiều nước chia chính quyền thành ba nhánh. Điểm khác của mô hình Mỹ nằm ở chỗ mỗi nhánh được cấp sẵn những cái van để chặn hai nhánh kia. Ý tưởng nền là: nếu mỗi nhánh có lợi ích riêng để bảo vệ phạm vi của mình, thì tham vọng của bên này sẽ tự động kìm tham vọng của bên kia, không cần trông vào thiện chí của ai.
Hệ quả là một chính quyền khó hành động nhanh. Muốn làm việc lớn, phải có sự đồng thuận của nhiều bên được bầu ra theo những cách khác nhau, vào những thời điểm khác nhau.
Quốc hội: làm luật và giữ hầu bao
Quốc hội gồm hai viện. Hạ viện phân bổ ghế theo dân số nên bang đông dân có nhiều tiếng nói hơn; Thượng viện cho mỗi bang đúng hai ghế bất kể lớn nhỏ. Một dự luật muốn thành luật phải qua cả hai viện với nội dung giống hệt nhau.
Công cụ mạnh nhất của quốc hội không phải quyền làm luật mà là quyền chuẩn chi. Không có khoản chi nào của chính quyền hợp lệ nếu quốc hội không phê duyệt. Đây là lý do các cuộc giằng co ngân sách có thể dẫn tới việc một phần bộ máy liên bang tạm ngừng hoạt động.
Quốc hội còn có quyền điều tra, quyền triệu tập nhân chứng, và quyền luận tội quan chức hành pháp lẫn thẩm phán.
Tổng thống: thi hành và phủ quyết
Tổng thống đứng đầu nhánh hành pháp, tổng tư lệnh quân đội, bổ nhiệm bộ trưởng và thẩm phán liên bang, đàm phán hiệp ước.
Nhưng gần như mọi quyền lớn đều kèm một điều kiện. Bổ nhiệm phải được Thượng viện chuẩn thuận. Hiệp ước phải được Thượng viện phê chuẩn với đa số cao. Tuyên chiến chính thức thuộc quốc hội.
Công cụ trực diện nhất của tổng thống với quốc hội là quyền phủ quyết một dự luật đã thông qua. Quốc hội có thể vượt phủ quyết, nhưng cần đa số rất lớn ở cả hai viện — điều không dễ đạt.
Toà án: nói luật này có hợp hiến không
Nhánh tư pháp không có quân đội, không nắm ngân sách, và về hình thức là nhánh yếu nhất. Sức mạnh của nó đến từ một thẩm quyền: tuyên bố một đạo luật hoặc một hành vi của chính quyền là trái hiến pháp, và khi đó đạo luật ấy mất hiệu lực.
Thẩm phán liên bang do tổng thống bổ nhiệm và Thượng viện chuẩn thuận, nhưng sau khi nhậm chức thì giữ ghế trọn đời và lương không bị cắt giảm. Hai bảo đảm này nhằm cắt đứt sự phụ thuộc vào người đã bổ nhiệm mình.
Đổi lại, tính chất trọn đời khiến mỗi lần bổ nhiệm trở thành sự kiện chính trị lớn, vì ảnh hưởng của nó kéo dài qua nhiều đời tổng thống.
Bảng các van chặn
- Tổng thống phủ quyết dự luật của quốc hội.
- Quốc hội vượt phủ quyết bằng đa số đặc biệt ở cả hai viện.
- Thượng viện chặn hoặc thông qua người tổng thống bổ nhiệm.
- Quốc hội cắt hoặc mở ngân sách cho chương trình của hành pháp.
- Toà án tuyên luật của quốc hội hoặc hành vi của hành pháp là trái hiến pháp.
- Quốc hội luận tội và bãi nhiệm quan chức hành pháp lẫn thẩm phán.
- Hiến pháp có thể được sửa đổi, nhưng cần đồng thuận của cả quốc hội lẫn đa số áp đảo các bang.
Lệch pha bầu cử là một cơ chế nữa
Ba nhánh không được chọn cùng lúc và cũng không do cùng một cử tri đoàn chọn. Toàn bộ Hạ viện được bầu lại theo chu kỳ ngắn, Thượng viện thay một phần theo từng đợt, tổng thống theo chu kỳ riêng, còn thẩm phán thì không qua bầu cử.
Sự lệch pha này khiến việc một phe nắm trọn cả ba nhánh cùng lúc là chuyện hiếm và thường không kéo dài. Đó cũng là lý do nhiều chương trình lớn bị đổi hướng giữa chừng khi cán cân ở một viện thay đổi.
Cái giá và cái được
Mô hình này bị phê phán là làm chính quyền tê liệt: việc cấp bách vẫn có thể mắc kẹt nhiều năm vì một nhánh không đồng ý. Người bảo vệ nó lập luận rằng một chính quyền hành động chậm nhưng khó bị một nhóm chiếm trọn thì an toàn hơn một chính quyền nhanh nhẹn nhưng không ai cản được.
Dù đứng về phía nào, hiểu được bộ van này là điều kiện để đọc tin tức chính trị Mỹ mà không bị lẫn: phần lớn những gì trông như hỗn loạn thật ra là các nhánh đang dùng đúng công cụ hiến pháp trao cho họ.
Tổng thống có tự ban hành luật được không?
Không. Tổng thống có thể ban hành mệnh lệnh hành pháp để chỉ đạo bộ máy dưới quyền trong khuôn khổ luật đã có, nhưng không tạo ra luật mới. Mệnh lệnh hành pháp có thể bị toà án bác nếu vượt quyền, và người kế nhiệm có thể huỷ bỏ.
Luận tội có đồng nghĩa với bị bãi nhiệm không?
Không. Luận tội là bước buộc tội do Hạ viện thực hiện. Việc xét xử và quyết định có bãi nhiệm hay không thuộc Thượng viện, và cần đa số rất cao. Một người có thể bị luận tội mà vẫn tại nhiệm.
Vì sao thẩm phán liên bang giữ ghế trọn đời?
Để họ không phải lo giữ ghế khi ra phán quyết bất lợi cho người đã bổ nhiệm mình hoặc cho phe đang cầm quyền. Cùng với bảo đảm không bị cắt lương, đây là hai điều kiện nhằm giữ tính độc lập của nhánh tư pháp.
Ba nhánh cùng một phe thì cơ chế kiểm soát còn tác dụng không?
Có, nhưng yếu đi. Khi đó những ràng buộc còn lại chủ yếu đến từ quy tắc nội bộ của từng viện, từ chính quyền các bang, từ toà án với các thẩm phán được bổ nhiệm dưới nhiều đời khác nhau, và từ kỳ bầu cử kế tiếp.
