Một chiến dịch tổng thống tiêu số tiền lớn hơn ngân sách nhiều quốc gia, và phần lớn dòng tiền ấy đi qua những kênh có tên gọi rất khó nhớ.
Ba dòng tiền khác nhau
Dòng thứ nhất là tiền nộp thẳng cho chiến dịch của ứng viên. Dòng này bị giới hạn: mỗi cá nhân chỉ được góp tối đa một khoản cho mỗi ứng viên trong mỗi kỳ, và danh tính người góp phải được khai báo công khai.
Dòng thứ hai đi qua các uỷ ban hành động chính trị. Chúng gom tiền từ nhiều người rồi chi cho ứng viên hoặc chi trực tiếp để vận động, cũng chịu giới hạn và nghĩa vụ khai báo.
Dòng thứ ba là chi tiêu độc lập: một tổ chức tự bỏ tiền làm quảng cáo ủng hộ hoặc đả kích một ứng viên, miễn là không phối hợp với chiến dịch của người đó. Dòng này không bị giới hạn mức chi, và đây là chỗ số tiền lớn nhất chảy qua.
Vì sao dòng thứ ba không bị chặn
Toà án đã xác lập hướng giải thích rằng chi tiền để truyền đạt thông điệp chính trị là một hình thức biểu đạt, nên hạn chế nó đụng tới quyền tự do ngôn luận.
Lập luận phản bác cho rằng tiền không phải lời nói, và khi một số ít người có thể khuếch đại tiếng nói của mình gấp hàng nghìn lần thì tiếng nói của phần còn lại bị lấn át. Cuộc tranh luận này chưa khép lại và định hình gần như toàn bộ chính sách tài chính tranh cử hiện nay.
Ranh giới "không phối hợp" cũng là điểm bị chất vấn nhiều, vì trên thực tế rất khó chứng minh có hay không sự phối hợp giữa hai bên.
Tiền không rõ nguồn
Một số tổ chức phi lợi nhuận được phép tham gia hoạt động chính trị ở mức nhất định mà không phải công bố danh sách người tài trợ. Khi tiền đi từ những tổ chức này sang các uỷ ban chi tiêu, người xem quảng cáo biết ai trả tiền cho lần phát sóng cuối cùng nhưng không biết tiền ban đầu đến từ đâu.
Đây là phần bị phê phán gay gắt nhất, và cũng là phần khó cải cách nhất vì nó đan vào luật về tổ chức phi lợi nhuận chứ không chỉ luật bầu cử.
Tiền đi đâu
Khoản lớn nhất thường là quảng cáo: truyền hình, phát thanh, và ngày càng nhiều là quảng cáo số nhắm theo nhóm người xem cụ thể.
Phần còn lại chia cho nhân sự, thăm dò dư luận, tổ chức sự kiện, dữ liệu cử tri và bộ máy vận động trực tiếp — gọi điện, gõ cửa, đưa người đi bầu. Bộ máy này ít lên mặt báo nhưng thường là thứ tạo khác biệt ở những bang sít sao.
Quyên góp nhỏ và mặt trái của nó
Công nghệ đã làm quyên góp trực tuyến rẻ và nhanh, nên nhiều chiến dịch nay gom được phần lớn tiền từ những khoản rất nhỏ của rất nhiều người. Điều này giảm phụ thuộc vào một nhóm tài trợ lớn.
Mặt trái ít được nói: thông điệp gây phẫn nộ thường kích quyên góp nhỏ hiệu quả hơn thông điệp ôn hoà, nên cơ chế này tạo động lực đẩy ngôn ngữ tranh cử về phía gay gắt.
Vận động hành lang là chuyện khác
Nhiều người gộp tiền tranh cử với vận động hành lang làm một, nhưng đây là hai hoạt động tách biệt về pháp lý. Tiền tranh cử đi vào việc giành ghế; vận động hành lang là tác động lên người đã có ghế trong quá trình làm luật.
Người vận động hành lang chuyên nghiệp phải đăng ký và khai báo định kỳ về thân chủ, chủ đề và khoản chi. Công việc của họ phần lớn là cung cấp thông tin kỹ thuật, soạn thảo ngôn ngữ điều khoản và sắp xếp các cuộc gặp.
Điểm gây tranh cãi nằm ở chỗ ranh giới giữa hai hoạt động không dày: một tổ chức có thể vừa tài trợ chiến dịch vừa vận động hành lang chính người mình đã tài trợ, và cả hai việc đều hợp pháp nếu tuân thủ quy định khai báo.
Xem tiền của ai ở đâu
Phần chịu nghĩa vụ khai báo được công bố công khai và tra cứu được: ai góp cho ai, bao nhiêu, khi nào, chiến dịch chi vào việc gì. Nhiều tổ chức độc lập tổng hợp lại thành công cụ tra cứu dễ dùng.
Điều cần nhớ khi đọc những con số này: chúng chỉ phản ánh phần minh bạch. Phần tiền không rõ nguồn nằm ngoài bảng, nên tổng chi thật luôn cao hơn con số tra được.
Người nước ngoài có được góp tiền tranh cử không?
Không. Luật cấm cá nhân và tổ chức nước ngoài đóng góp cho bầu cử liên bang, tiểu bang và địa phương, dù trực tiếp hay gián tiếp.
Chi tiêu độc lập khác quyên góp cho ứng viên thế nào?
Quyên góp là đưa tiền cho chiến dịch và bị giới hạn mức. Chi tiêu độc lập là tự bỏ tiền làm truyền thông mà không phối hợp với chiến dịch, và không bị giới hạn mức.
Có tra được ai tài trợ cho ai không?
Tra được phần phải khai báo, qua dữ liệu công khai của cơ quan quản lý bầu cử và các công cụ tổng hợp. Phần đi qua tổ chức không phải công bố nhà tài trợ thì không tra được.
Tiêu nhiều tiền hơn có chắc thắng không?
Không chắc. Tiền giúp tiếp cận cử tri, nhưng đã có nhiều trường hợp bên chi nhiều hơn vẫn thua. Tiền là điều kiện cần ở mức tối thiểu chứ không phải yếu tố quyết định.
