Khoản vay để học đã trở thành loại nợ hộ gia đình lớn thứ hai ở Mỹ, và cấu trúc của nó khác mọi khoản nợ khác.
Vì sao con số phình ra
Nhiều nguyên nhân chồng lên nhau. Học phí tăng nhanh hơn thu nhập trong nhiều thập niên. Ngân sách bang cho đại học công giảm theo tỷ lệ trên mỗi sinh viên, buộc trường bù bằng học phí. Số người vào đại học tăng, trong đó nhiều người là thế hệ đầu tiên trong gia đình đi học đại học và ít có nguồn hỗ trợ sẵn.
Có một vòng phản hồi gây tranh cãi: vì vay mượn tương đối dễ, các trường ít chịu sức ép phải kìm giá. Mức độ của hiệu ứng này thì các nhà kinh tế vẫn tranh luận, nhưng hướng tác động thì ít ai phủ nhận.
Hai loại vay rất khác nhau
Vay liên bang có lãi suất cố định do luật định, không xét lịch sử tín dụng, và đi kèm một bộ quyền lợi: hoãn trả khi khó khăn, các phương án trả theo thu nhập, và một số chương trình xoá nợ.
Vay tư nhân do ngân hàng cấp, xét tín dụng, thường cần người bảo lãnh, lãi suất có thể thả nổi, và gần như không có các quyền lợi trên.
Nguyên tắc thực tế: dùng hết dư địa vay liên bang trước, chỉ chạm tới vay tư nhân khi không còn cách khác. Nhiều gia đình làm ngược lại vì thủ tục vay tư nhân nhanh hơn.
Trả theo thu nhập
Đây là cơ chế quan trọng nhất mà nhiều người vay không biết mình có. Thay vì trả một khoản cố định, người vay trả một tỷ lệ phần trăm của phần thu nhập vượt trên một ngưỡng nhất định.
Thu nhập thấp thì khoản trả hằng tháng thấp, có trường hợp bằng không. Sau một số năm trả đều đặn, phần dư còn lại được xoá.
Mặt trái cần biết trước: khoản trả thấp có thể không đủ bù lãi phát sinh, nên dư nợ gốc vẫn tăng dù tháng nào cũng trả đúng hạn. Một số phương án có cơ chế hạn chế điều này, nhưng không phải phương án nào cũng có.
Xoá nợ theo nghề
Có chương trình xoá phần nợ còn lại cho người làm việc toàn thời gian trong khu vực công hoặc tổ chức phi lợi nhuận đủ điều kiện, sau một số năm trả nhất định.
Chương trình này từng có tỷ lệ hồ sơ bị từ chối rất cao vì các yêu cầu kỹ thuật: sai loại khoản vay, sai phương án trả, hoặc chủ lao động không thuộc diện đủ điều kiện. Quy trình đã được đơn giản hoá phần nào, nhưng bài học vẫn đúng: phải kiểm tra từng điều kiện ngay từ khoản trả đầu tiên, không phải đến năm cuối mới hỏi.
Vì sao loại nợ này khó thoát
Khác gần như mọi khoản nợ tiêu dùng khác, nợ sinh viên rất khó xoá qua thủ tục phá sản. Người vay phải chứng minh được một mức khó khăn đặc biệt theo chuẩn mà toà áp dụng rất chặt.
Với khoản vay liên bang, nhà nước còn có công cụ thu hồi mạnh: trừ thẳng vào lương, giữ lại khoản hoàn thuế, và trong một số trường hợp trừ vào trợ cấp.
Lý do đằng sau là khoản vay không có tài sản thế chấp — không thể tịch thu lại một tấm bằng. Nhưng hệ quả là một quyết định vay ở tuổi mười tám có thể đeo bám suốt nhiều thập niên.
Cách giảm nợ trước khi vay
Phần lớn cuộc tranh luận tập trung vào việc trả nợ, nhưng đòn bẩy lớn nhất nằm ở giai đoạn trước khi vay.
Vài hướng có tác dụng thật: học hai năm ở cao đẳng cộng đồng rồi chuyển tiếp; lấy tín chỉ sớm khi còn học trung học; chọn trường công trong bang thay vì ngoài bang; nộp hồ sơ vào nhóm trường mà mình nằm ở tốp trên để có cơ hội nhận hỗ trợ theo thành tích; và nộp hồ sơ khai tài chính đúng hạn ngay khi cổng mở, vì một phần hỗ trợ được cấp theo thứ tự nộp cho tới khi hết quỹ.
Một nguyên tắc thường được nhắc: tổng số vay cho cả chương trình không nên vượt quá mức thu nhập năm đầu tiên dự kiến của ngành mình học. Đây không phải quy định pháp lý mà là một mốc để tự kiểm tra, và nó khiến việc tra cứu mức lương khởi điểm của ngành trở thành một bước bắt buộc trước khi ký giấy vay.
Nhóm tổn thương nhất không phải ai ta tưởng
Hình ảnh quen thuộc là người vay rất nhiều cho trường danh tiếng. Thực tế nhóm gặp khó khăn nhất thường là người vay khoản vừa phải nhưng không tốt nghiệp.
Họ gánh nợ mà không có tấm bằng để tăng thu nhập — mất cả hai đầu. Đây là lý do tỷ lệ hoàn thành của một trường là con số đáng xem không kém học phí khi chọn nơi học.
Vay liên bang khác vay tư nhân thế nào?
Vay liên bang có lãi suất cố định theo luật và kèm các quyền lợi như trả theo thu nhập, hoãn trả và một số chương trình xoá nợ. Vay tư nhân gần như không có những thứ đó.
Trả theo thu nhập có làm nợ tăng không?
Có thể. Nếu khoản trả hằng tháng thấp hơn lãi phát sinh thì dư nợ vẫn tăng, dù một số phương án có cơ chế hạn chế điều này.
Nợ sinh viên có xoá được qua phá sản không?
Rất khó. Người vay phải chứng minh một mức khó khăn đặc biệt theo chuẩn mà toà áp dụng rất chặt, khác với phần lớn các khoản nợ tiêu dùng khác.
Ai gặp khó khăn nhiều nhất vì nợ sinh viên?
Thường là người vay khoản vừa phải nhưng không hoàn thành chương trình, vì họ mang nợ mà không có bằng để cải thiện thu nhập.
