Đồng đô la là tiền của cả thế giới: được gì và mất gì

Phần lớn giao dịch quốc tế và dự trữ của các ngân hàng trung ương đều bằng đô la, và vị thế ấy vừa là món quà vừa là ràng buộc.

Vị thế này đến từ đâu

Sau Thế chiến thứ hai, khi phần lớn nền kinh tế lớn bị tàn phá, Mỹ là nước duy nhất còn nguyên vẹn năng lực sản xuất và dự trữ vàng. Một trật tự tiền tệ quốc tế được dựng quanh đồng đô la.

Cơ chế neo vào vàng sau đó bị bãi bỏ, nhưng thói quen dùng đô la thì ở lại. Tiền tệ quốc tế có tính tự củng cố rất mạnh: người ta dùng đô la vì mọi người khác đều dùng, và chuyển sang đồng khác chỉ có lợi nếu số đông cùng chuyển.

Cần gì để làm tiền dự trữ

Ba điều kiện. Thứ nhất, thị trường tài sản an toàn phải đủ sâu để hấp thụ hàng nghìn tỷ mà không xáo động giá — thị trường trái phiếu chính phủ Mỹ đáp ứng điều này ở quy mô chưa đồng tiền nào sánh được.

Thứ hai, vốn phải ra vào tự do, không bị kiểm soát.

Thứ ba, thể chế pháp lý phải ổn định đủ để người nước ngoài tin rằng tài sản của họ được bảo vệ. Điều kiện thứ ba khó xây nhất và dễ mất nhất.

Mỹ được gì

Lợi ích lớn nhất là chi phí vay thấp. Vì thế giới luôn cần tài sản an toàn bằng đô la, nhu cầu mua trái phiếu chính phủ Mỹ luôn dồi dào, và chính phủ vay được rẻ hơn mức mà một nước có mức nợ tương tự phải trả.

Lợi ích thứ hai: doanh nghiệp và người dân Mỹ ít chịu rủi ro tỷ giá, vì hàng nhập khẩu phần lớn được định giá bằng chính đồng tiền của họ.

Lợi ích thứ ba mang tính địa chính trị: vì gần như mọi giao dịch đô la cuối cùng đều đi qua hệ thống ngân hàng Mỹ, chính quyền Mỹ có khả năng cắt một cá nhân, một doanh nghiệp hay cả một quốc gia khỏi hệ thống tài chính quốc tế. Đây là công cụ cấm vận hiệu lực bậc nhất hiện nay.

Cái giá

Nhu cầu toàn cầu về đô la giữ đồng tiền này mạnh hơn mức mà cán cân thương mại của Mỹ đáng ra tạo ra. Đồng tiền mạnh làm hàng xuất khẩu đắt hơn và hàng nhập khẩu rẻ hơn, góp phần vào thâm hụt thương mại kéo dài và gây sức ép lên các ngành sản xuất trong nước.

Có một nghịch lý cố hữu: để cung cấp đủ đô la cho thế giới dùng, Mỹ phải liên tục đưa đô la ra ngoài, tức là duy trì thâm hụt. Nhưng thâm hụt kéo dài lại làm xói mòn chính niềm tin vào đồng tiền ấy. Nhà kinh tế đã chỉ ra mâu thuẫn này từ hơn nửa thế kỷ trước.

Hiệu ứng lan sang các nước khác

Với những nước có nợ vay bằng đô la, biến động của đồng tiền này tác động trực tiếp tới ngân sách. Đồng đô la mạnh lên nghĩa là khoản nợ tính bằng đồng nội tệ phình to dù không vay thêm đồng nào.

Với các nước nhập khẩu năng lượng và nguyên liệu, nhiều hàng hoá được định giá bằng đô la trên thị trường quốc tế, nên đồng đô la mạnh làm hoá đơn nhập khẩu đắt lên ngay cả khi giá gốc không đổi.

Hệ quả là ngân hàng trung ương nhiều nước phải nâng lãi suất theo để giữ tỷ giá và chặn dòng vốn chảy ra, kể cả khi kinh tế trong nước của họ đang yếu và đáng ra cần chính sách ngược lại. Đây là điều mà giới hoạch định chính sách ở các nền kinh tế mới nổi phàn nàn nhiều nhất.

Có gì thay thế được không

Các ứng viên đều vướng ở một điều kiện nào đó. Một đồng tiền lớn khác thiếu một thị trường trái phiếu chung đủ sâu và thống nhất. Một đồng tiền khác nữa thì vốn chưa tự do ra vào và thể chế pháp lý chưa tạo đủ niềm tin cho người nắm giữ nước ngoài.

Xu hướng thực tế là phân tán dần chứ không thay thế: một số cặp thương mại chuyển sang thanh toán bằng đồng tiền của nhau, các ngân hàng trung ương tăng nắm vàng và đa dạng hoá dự trữ. Việc sử dụng cấm vận tài chính nhiều hơn cũng thúc đẩy các nước tìm đường đi vòng.

Nhưng tỷ trọng đô la trong dự trữ toàn cầu vẫn áp đảo, và thay đổi kiểu này tính bằng thập niên chứ không bằng năm. Những tuyên bố về sự sụp đổ sắp tới của đồng đô la đã lặp lại nhiều lần trong nửa thế kỷ qua mà chưa lần nào thành hiện thực.