Thị trường lao động Mỹ: tuyển nhanh, cho nghỉ cũng nhanh

Nguyên tắc tuyển dụng tuỳ ý là điểm khác biệt lớn nhất so với phần lớn thế giới, và nó định hình cả cách người Mỹ nghĩ về công việc.

Tuyển dụng tuỳ ý nghĩa là gì

Theo nguyên tắc mặc định ở hầu hết các bang, người sử dụng lao động có thể chấm dứt việc làm bất cứ lúc nào, không cần nêu lý do và không cần báo trước. Người lao động cũng có quyền nghỉ tương tự.

Có những ngoại lệ quan trọng: không được sa thải vì lý do phân biệt đối xử thuộc nhóm được luật bảo vệ, không được sa thải để trả đũa việc tố giác sai phạm, và hợp đồng hoặc thoả ước công đoàn có thể quy định chặt hơn.

Nhưng khung mặc định vẫn rất lỏng so với các nước có quy trình sa thải nhiều bước và trợ cấp thôi việc bắt buộc.

Hai mặt của cùng một đồng xu

Mặt bất lợi rõ ràng: việc làm kém chắc chắn, người lao động khó thương lượng, và mất việc có thể đến rất đột ngột.

Mặt còn lại ít được nói tới: vì cho nghỉ dễ nên doanh nghiệp cũng tuyển dễ hơn. Rủi ro tuyển nhầm thấp hơn, nên họ sẵn sàng thử người mới, thử người chuyển ngành, thử người có lý lịch không thẳng hàng.

Kết quả là thị trường lao động Mỹ có độ luân chuyển rất cao. Khi kinh tế xấu, việc làm mất nhanh; khi hồi phục, việc làm quay lại cũng nhanh hơn nhiều nền kinh tế có quy định chặt.

Bảo hiểm y tế gắn với chỗ làm

Đây là đặc điểm khiến mất việc ở Mỹ nặng nề hơn ở nhiều nước: với phần lớn người đi làm, bảo hiểm y tế của cả gia đình đến từ công ty.

Mất việc có nghĩa là mất luôn bảo hiểm, thường chỉ sau một khoảng ngắn. Có cơ chế cho phép duy trì tạm thời gói bảo hiểm cũ, nhưng khi đó người lao động phải tự trả toàn bộ chi phí mà trước đây công ty gánh phần lớn, nên mức phí tăng vọt đúng lúc thu nhập về không.

Ràng buộc này khiến nhiều người ở lại một công việc họ không muốn, chỉ vì bảo hiểm — hiện tượng được bàn tới nhiều trong các cuộc tranh luận cải cách y tế.

Trợ cấp thất nghiệp

Trợ cấp do từng bang quản lý, nên mức hưởng, thời gian hưởng và điều kiện khác nhau rất nhiều giữa các bang.

Điểm chung: chỉ dành cho người mất việc không do lỗi của mình, thường yêu cầu chứng minh đang tích cực tìm việc, và mức hưởng chỉ bù một phần thu nhập cũ trong một số tuần nhất định. Người tự nguyện nghỉ hoặc bị cho thôi việc vì vi phạm thường không đủ điều kiện.

Nghỉ phép và nghỉ ốm

Không có luật liên bang buộc doanh nghiệp cho nghỉ phép năm có lương, cũng không có luật liên bang buộc nghỉ ốm có lương. Đây là điều gây bất ngờ nhất với người đến từ châu Âu.

Trên thực tế phần lớn công việc toàn thời gian ở khu vực văn phòng vẫn có ngày nghỉ có lương, vì doanh nghiệp cần cạnh tranh để giữ người. Nhưng ở các ngành lương thấp và công việc theo giờ thì tỷ lệ có phúc lợi này thấp hơn nhiều. Một số bang và thành phố đã tự ra luật riêng để lấp khoảng trống.

Công đoàn và lương tối thiểu

Tỷ lệ người lao động thuộc công đoàn ở Mỹ thấp hơn nhiều so với phần lớn các nước phát triển, và đã giảm liên tục trong nhiều thập niên, mạnh nhất ở khu vực tư nhân. Khu vực công thì tỷ lệ cao hơn hẳn.

Luật về công đoàn cũng do bang can thiệp: một số bang có quy định khiến người lao động trong nơi làm việc có công đoàn không bắt buộc phải đóng phí, làm suy yếu nguồn lực của tổ chức công đoàn ở đó.

Lương tối thiểu cũng có nhiều tầng. Có mức liên bang, nhưng nhiều bang và thành phố đặt mức cao hơn, và mức cao hơn được áp dụng. Khoảng cách giữa nơi cao nhất và nơi thấp nhất là rất lớn, và đây là một trong những khác biệt rõ nhất về đời sống người lao động giữa các vùng.

Đọc số liệu việc làm

Tỷ lệ thất nghiệp chỉ tính những người không có việc và đang tích cực tìm việc. Người đã nản và ngừng tìm sẽ rơi khỏi mẫu, khiến tỷ lệ trông đẹp hơn thực tế.

Vì thế nên đọc kèm tỷ lệ tham gia lực lượng lao động — phần trăm dân số trong tuổi lao động đang đi làm hoặc đang tìm việc. Khi thất nghiệp giảm mà tỷ lệ tham gia cũng giảm, đó thường là dấu hiệu người ta rời bỏ thị trường chứ không phải tìm được việc.