Con số lạm phát công bố hằng tháng là mức trung bình của một rổ hàng giả định, và gần như không ai chi tiêu đúng theo rổ ấy.
Rổ hàng hoá được dựng thế nào
Cơ quan thống kê khảo sát thói quen chi tiêu của các hộ gia đình, rồi dựng ra một rổ đại diện: bao nhiêu phần trăm thu nhập đi vào nhà ở, thực phẩm, đi lại, y tế, giáo dục, giải trí.
Mỗi tháng, giá của hàng nghìn mặt hàng cụ thể được thu thập ở nhiều nơi trên cả nước. Mức thay đổi của từng nhóm được nhân với quyền số tương ứng rồi cộng lại thành con số chung.
Điểm mấu chốt nằm ở quyền số. Nhà ở thường chiếm tỷ trọng lớn nhất, nên biến động giá nhà ở kéo con số chung nhiều hơn hẳn so với biến động giá một mặt hàng nhỏ.
Vì sao cảm nhận khác con số
Vì rổ đại diện là trung bình, còn chi tiêu của mỗi người thì riêng. Người đi làm xa bằng ô tô chịu tác động của giá xăng nặng hơn nhiều mức trung bình. Người vừa ký hợp đồng thuê nhà mới cảm nhận giá thuê tăng mạnh hơn người đang thuê hợp đồng cũ.
Thêm nữa, con người nhớ giá của thứ mình mua thường xuyên — xăng, sữa, trứng — rõ hơn nhiều so với những khoản chỉ trả một lần mỗi năm. Khi vài mặt hàng quen thuộc tăng mạnh, cảm giác chung là lạm phát cao hơn con số công bố, dù con số ấy không sai.
Lạm phát lõi
Bên cạnh con số chung, giới phân tích theo dõi thêm chỉ số loại bỏ thực phẩm và năng lượng.
Không phải vì hai nhóm ấy không quan trọng — chúng rất quan trọng với túi tiền — mà vì chúng biến động mạnh theo thời tiết, mùa vụ và biến cố địa chính trị. Một cú sốc giá dầu có thể đẩy con số chung lên rồi rơi xuống trong vài tháng mà không phản ánh xu hướng nền.
Ngân hàng trung ương nhìn chỉ số lõi để đoán xu hướng dài hạn, trong khi người dân sống với con số chung. Khoảng cách giữa hai cách nhìn này là nguồn gốc thường xuyên của hiểu lầm khi đọc tin.
Chi phí nhà ở được tính ra sao
Đây là phần kỹ thuật nhất và cũng gây tranh cãi nhất. Mua nhà được xem là đầu tư chứ không phải tiêu dùng, nên giá nhà không đi thẳng vào chỉ số.
Thay vào đó, thống kê ước lượng khoản tiền mà chủ nhà sẽ phải trả nếu đi thuê chính căn nhà của mình. Cách làm này có cơ sở lý thuyết nhưng phản ứng rất chậm với thị trường: giá thuê trên hợp đồng mới có thể tăng vọt trong khi chỉ số chỉ nhích lên dần vì phần lớn hợp đồng hiện hữu chưa tới kỳ gia hạn.
Kết quả là chỉ số thường trễ so với thực tế thị trường nhà ở cả năm, ở cả chiều tăng lẫn chiều giảm.
Vì sao chỉ số này quan trọng
Nó không chỉ là một con số để đọc. Nhiều khoản chi trả được điều chỉnh tự động theo nó: trợ cấp hưu trí, một số hợp đồng lao động, tiền thuê trong vài loại hợp đồng dài hạn, và các ngưỡng trong hệ thống thuế.
Nghĩa là cách tính toán kỹ thuật của chỉ số ảnh hưởng trực tiếp tới thu nhập thật của hàng chục triệu người. Đây là lý do mọi thay đổi phương pháp tính đều bị soi rất kỹ.
Kỳ vọng tự nó làm nên lạm phát
Một đặc điểm khiến lạm phát khó xử lý hơn các vấn đề kinh tế khác: nó phụ thuộc vào điều người ta tin sẽ xảy ra. Nếu doanh nghiệp tin giá sẽ còn tăng, họ nâng giá trước; nếu người lao động tin vậy, họ đòi tăng lương tương ứng. Cả hai hành vi ấy cùng đẩy giá lên thật.
Vì thế ngân hàng trung ương coi việc neo giữ kỳ vọng là nhiệm vụ quan trọng ngang với chính con số hiện tại. Một khi kỳ vọng trượt khỏi mức mục tiêu, việc kéo nó về đòi hỏi liều thuốc mạnh hơn nhiều so với can thiệp sớm.
Đó cũng là lý do các khảo sát về kỳ vọng lạm phát của hộ gia đình và doanh nghiệp được theo dõi sát, và vì sao giọng điệu của những phát biểu chính thức lại được cân nhắc kỹ đến vậy.
Tiền lương thực tế mới là thước đo cuối
Lạm phát nói lên giá tăng bao nhiêu, nhưng điều người dân thật sự quan tâm là thu nhập của họ mua được nhiều hay ít hơn trước.
Khi lương danh nghĩa tăng chậm hơn giá, sức mua giảm dù trên bảng lương con số vẫn cao hơn năm ngoái. Ngược lại, lạm phát vẫn dương mà lương tăng nhanh hơn thì đời sống vẫn cải thiện. Đọc hai con số cùng nhau cho bức tranh đúng hơn nhiều so với đọc riêng con số lạm phát.
Lạm phát giảm có nghĩa là giá giảm không?
Không. Lạm phát giảm nghĩa là giá vẫn tăng nhưng tăng chậm lại. Giá thật sự giảm là hiện tượng khác, ít gặp và thường đi kèm suy thoái.
Vì sao loại thực phẩm và năng lượng ra khỏi chỉ số lõi?
Vì hai nhóm này biến động rất mạnh theo mùa vụ và biến cố bên ngoài, dễ che mất xu hướng nền. Loại ra để nhìn xu hướng dài hạn, không phải vì chúng không quan trọng.
Vì sao con số công bố thấp hơn cảm nhận của tôi?
Vì rổ hàng hoá là trung bình của cả nước, còn cơ cấu chi tiêu của mỗi người mỗi khác. Người chi nhiều cho nhóm đang tăng giá mạnh sẽ cảm nhận cao hơn mức trung bình.
Giá nhà tăng có vào chỉ số không?
Không trực tiếp. Mua nhà được coi là đầu tư; chỉ số dùng ước lượng tiền thuê tương đương, nên phản ứng chậm hơn thị trường nhà ở khá nhiều.
