Cứ mười năm bản đồ khu vực bầu cử được vẽ lại, và ai cầm bút vẽ có thể định trước kết quả của cả thập niên sau.
Vì sao phải vẽ lại
Ghế Hạ viện được chia cho các bang theo dân số, và dân số thì dịch chuyển. Sau mỗi kỳ tổng điều tra, một số bang được thêm ghế, một số bị bớt, và trong nội bộ mỗi bang các khu vực phải được vẽ lại sao cho dân số giữa các khu xấp xỉ bằng nhau.
Nguyên tắc dân số bằng nhau là bắt buộc, xuất phát từ yêu cầu mỗi lá phiếu có trọng lượng ngang nhau. Nhưng nguyên tắc đó chỉ ràng buộc về số lượng, không ràng buộc về hình dạng — và khoảng trống ấy là nơi mọi chuyện xảy ra.
Ai vẽ
Ở phần lớn các bang, nghị viện bang vẽ bản đồ, và thống đốc có thể phủ quyết. Nghĩa là đảng đang kiểm soát chính quyền bang vào đúng năm vẽ bản đồ sẽ nắm cây bút.
Vì bản đồ dùng suốt một thập niên, thắng một kỳ bầu cử bang vào năm vẽ bản đồ có giá trị lớn hơn nhiều so với thắng một kỳ bình thường. Đây là lý do các kỳ bầu cử nghị viện bang ngay trước năm vẽ lại thường được đầu tư mạnh bất thường.
Hai kỹ thuật cơ bản
Kỹ thuật thứ nhất là dồn: gom cử tri của phe đối thủ vào càng ít khu càng tốt. Họ thắng đậm ở vài khu đó, nhưng số phiếu thừa không chuyển thành ghế nào thêm.
Kỹ thuật thứ hai là chia nhỏ: cắt một khối cử tri đối thủ thành nhiều mảnh, mỗi mảnh nhập vào một khu mà phe mình chiếm đa số, khiến họ không đủ sức thắng ở bất cứ đâu.
Dùng kết hợp hai kỹ thuật, một đảng có thể giành phần lớn số ghế của bang dù chỉ hơn phân nửa tổng số phiếu trong bang đó. Đây không phải giả thuyết mà là kết quả đo được ở nhiều bang qua nhiều kỳ.
Dấu hiệu nhận biết
Bản đồ bị vẽ theo mục đích chính trị thường có hình thù kỳ dị: khu vực kéo dài như dải băng, khu có hai mảng nối nhau bằng một hành lang mỏng, khu cắt ngang giữa lòng một thành phố.
Nhưng hình dạng lạ không tự nó là bằng chứng. Có khu buộc phải méo vì địa hình, vì ranh giới hành chính, hoặc vì phải giữ một cộng đồng gắn bó trong cùng một khu. Ngược lại, một bản đồ nhìn rất vuông vắn vẫn có thể lệch nặng về kết quả. Muốn kết luận thì phải so tỷ lệ phiếu với tỷ lệ ghế qua nhiều kỳ, không nhìn hình mà đoán.
Toà án can thiệp tới đâu
Bản đồ phân biệt đối xử theo chủng tộc có thể bị kiện theo luật liên bang về quyền bầu cử, và nhiều bản đồ đã bị buộc vẽ lại theo hướng này.
Với bản đồ thiên vị thuần tuý theo đảng phái thì phức tạp hơn: toà liên bang đã nghiêng về hướng coi đây là câu hỏi chính trị không thuộc thẩm quyền phân xử của mình, đẩy việc giải quyết về phía toà án bang và hiến pháp bang. Vài toà án bang đã bác bản đồ dựa trên hiến pháp riêng của bang mình.
Vẽ bản đồ nay là việc của máy tính
Trước đây vẽ bản đồ là công việc thủ công dựa trên cảm tính và kinh nghiệm. Nay người vẽ có dữ liệu chi tiết tới từng khối phố cùng phần mềm có thể thử hàng nghìn phương án và chấm điểm từng phương án theo kết quả bầu cử dự kiến.
Độ chính xác tăng lên khiến việc thao túng vừa tinh vi hơn vừa khó nhận ra hơn bằng mắt thường. Một bản đồ có thể trông rất hợp lý mà vẫn khoá chặt kết quả cho cả thập niên.
Nhưng cùng công cụ ấy cũng phục vụ phía ngược lại: các nhóm nghiên cứu độc lập dùng máy tính sinh ra hàng chục nghìn bản đồ hợp lệ theo tiêu chí trung lập, rồi so bản đồ đang dùng với phân bố đó. Nếu bản đồ thật nằm ở rìa xa của phân bố, đấy là bằng chứng định lượng chứ không còn là cảm nhận — và loại bằng chứng này đã được đưa ra toà.
Có cách nào khác không
Một số bang đã chuyển việc vẽ bản đồ cho uỷ ban độc lập, gồm thành viên không phải chính trị gia đương nhiệm, làm việc theo tiêu chí công khai và có quy trình lấy ý kiến người dân.
Kết quả không hoàn hảo — vẫn có tranh cãi về việc chọn thành viên uỷ ban — nhưng các bang áp dụng nhìn chung có bản đồ ít lệch hơn. Một số nơi còn công bố toàn bộ dữ liệu và phần mềm để bất kỳ ai cũng tự vẽ và đối chiếu được, và đây có lẽ là bước tiến thực chất nhất về minh bạch.
Bản đồ được vẽ lại bao lâu một lần?
Thông thường mười năm một lần, sau mỗi kỳ tổng điều tra dân số. Một số bang có thể vẽ lại giữa chừng khi toà án buộc phải sửa.
Hình dạng kỳ lạ có chắc là bị thao túng không?
Không chắc. Địa hình, ranh giới hành chính và yêu cầu giữ cộng đồng trong cùng một khu đều có thể làm khu méo. Muốn kết luận phải so tỷ lệ phiếu với tỷ lệ ghế qua nhiều kỳ.
Toà án có bác được bản đồ không?
Có, rõ nhất với bản đồ phân biệt theo chủng tộc. Với thiên vị theo đảng phái, toà liên bang nghiêng về việc không phân xử, còn một số toà án bang đã bác dựa trên hiến pháp bang.
Uỷ ban độc lập có giải quyết được vấn đề không?
Giảm được đáng kể chứ không triệt tiêu. Tranh cãi chuyển sang khâu chọn thành viên uỷ ban, nhưng bản đồ ở các bang này nhìn chung ít lệch hơn.
