Người Mỹ không bầu tổng thống trực tiếp trên toàn quốc mà bầu theo từng bang, và cách cộng dồn kết quả tạo ra những nghịch lý quen thuộc.
Cái được đếm không phải là người
Khi cử tri đánh dấu tên một ứng viên tổng thống, về mặt kỹ thuật họ đang chọn một nhóm đại cử tri đã cam kết ủng hộ ứng viên đó. Chính nhóm này mới bỏ lá phiếu quyết định, và tổng số phiếu đại cử tri trên cả nước mới là con số đưa một người vào Nhà Trắng.
Ngưỡng cần đạt là quá bán tổng số phiếu đại cử tri. Ai chạm ngưỡng trước thì thắng, bất kể tổng số người bỏ phiếu cho họ trên toàn quốc là bao nhiêu.
Mỗi bang được bao nhiêu phiếu
Số phiếu đại cử tri của một bang bằng tổng số ghế nó có ở cả hai viện quốc hội: số ghế Hạ viện tính theo dân số, cộng đúng hai ghế Thượng viện.
Chính hai ghế cố định ấy tạo ra sự lệch. Một bang rất ít dân vẫn được cộng thêm hai, nên mỗi lá phiếu ở bang nhỏ có trọng lượng lớn hơn ở bang đông dân. Mức chênh này không nhỏ và là điểm bị phê phán nhiều nhất.
Số ghế Hạ viện được chia lại sau mỗi kỳ tổng điều tra dân số, nên bản đồ đại cử tri dịch chuyển theo dòng người di cư trong nước qua từng thập niên.
Luật ăn cả và hệ quả của nó
Gần như mọi bang áp dụng nguyên tắc ăn cả: ai dẫn phiếu trong bang, dù chỉ hơn vài trăm phiếu, lấy trọn số đại cử tri của bang đó. Một vài bang chia theo cách khác, nhưng là ngoại lệ.
Hệ quả rất thực tế: phiếu của bên thua trong một bang không đóng góp gì vào kết quả chung. Một ứng viên có thể thắng áp đảo ở vài bang đông dân, gom được rất nhiều phiếu phổ thông, nhưng vẫn thua nếu đối thủ thắng sít sao ở nhiều bang khác.
Đây là cơ chế đằng sau những kỳ bầu cử mà người thắng phiếu phổ thông không phải người vào Nhà Trắng — chuyện đã xảy ra vài lần trong lịch sử.
Vì sao chỉ vài bang được vận động
Phần lớn các bang có xu hướng chính trị ổn định qua nhiều kỳ, kết quả gần như đoán trước được. Với ứng viên, đổ tiền vào một bang chắc thắng hoặc chắc thua đều lãng phí như nhau.
Nguồn lực vì thế dồn hết vào một nhóm nhỏ bang có kết quả sát sao. Người sống ở các bang đó thấy quảng cáo tranh cử dày đặc và đón ứng viên đến tận nơi; người sống ở bang còn lại gần như không thấy gì.
Một hệ quả ít được nói tới: chính sách vận động cũng bị uốn theo mối quan tâm riêng của vài bang ấy, kể cả khi đó không phải mối quan tâm lớn nhất của cả nước.
Đại cử tri có bỏ phiếu khác cam kết được không
Trên lý thuyết có, và trong lịch sử đã có vài trường hợp. Nhưng nhiều bang đã ra luật ràng buộc đại cử tri phải bỏ đúng cam kết, kèm chế tài hoặc cơ chế thay người.
Số phiếu lệch kiểu này chưa bao giờ đủ nhiều để đảo ngược một kết quả, nên nó là chi tiết thú vị hơn là một rủi ro thật.
Đổi được không
Bỏ hẳn cơ chế này cần sửa hiến pháp, tức phải qua hai ngưỡng đa số đặc biệt — gần như không khả thi, vì các bang nhỏ đang hưởng lợi sẽ không tự bỏ lợi thế của mình.
Có một hướng đi vòng: một nhóm bang cam kết dồn toàn bộ đại cử tri của mình cho người thắng phiếu phổ thông toàn quốc, và cam kết chỉ có hiệu lực khi nhóm này gom đủ quá bán tổng số phiếu đại cử tri. Sáng kiến này không cần sửa hiến pháp vì mỗi bang vốn có quyền tự quyết cách phân bổ đại cử tri của mình, nhưng đến nay vẫn chưa đạt ngưỡng và còn nhiều câu hỏi pháp lý bỏ ngỏ.
Vì sao một bang ít dân lại có trọng lượng lớn hơn?
Vì mỗi bang được cộng thêm hai phiếu tương ứng hai ghế Thượng viện, bất kể dân số. Phần cộng cố định này chiếm tỷ lệ lớn hơn trong tổng phiếu của bang nhỏ.
Thắng phiếu phổ thông toàn quốc có ý nghĩa gì không?
Không có giá trị pháp lý trong việc xác định người thắng. Nó chỉ mang ý nghĩa chính trị và thường được viện dẫn trong các cuộc tranh luận về tính chính danh và về cải cách bầu cử.
Bang chiến địa là gì?
Là bang không nghiêng hẳn về bên nào nên kết quả khó đoán. Vì áp dụng luật ăn cả, những bang này quyết định cục diện và nhận gần như toàn bộ nguồn lực vận động.
Nếu không ai đạt quá bán thì sao?
Khi đó Hạ viện chọn tổng thống, và mỗi đoàn đại biểu của một bang chỉ có một phiếu — nghĩa là bang đông dân và bang ít dân ngang nhau ở bước này. Tình huống này rất hiếm.
