Kiện dân sự ở Mỹ: bồi thường, dàn xếp và chi phí luật sư

Nước Mỹ nổi tiếng là hay kiện tụng, nhưng phần lớn vụ kiện không bao giờ tới phiên xử và ai trả tiền luật sư mới là câu hỏi quyết định.

Kiện dân sự là gì

Khác với vụ hình sự do nhà nước truy tố, vụ dân sự là tranh chấp giữa hai bên tư nhân — cá nhân hoặc tổ chức. Kết cục không phải tù giam mà chủ yếu là tiền, hoặc một lệnh buộc làm hay ngừng làm điều gì đó.

Chuẩn chứng minh cũng thấp hơn hình sự: chỉ cần bên nào có chứng cứ thuyết phục hơn, không cần vượt qua mọi nghi ngờ hợp lý.

Các loại bồi thường

Loại thứ nhất bù đắp thiệt hại thực tế đo được: viện phí, thu nhập mất đi, tài sản hư hỏng.

Loại thứ hai bù cho thiệt hại không đo được bằng hoá đơn: đau đớn thể chất, tổn thất tinh thần. Đây là phần gây tranh cãi nhất vì không có thước đo khách quan, và nhiều bang đã đặt trần cho loại này.

Loại thứ ba là bồi thường trừng phạt, chỉ áp dụng khi hành vi của bên bị đặc biệt nghiêm trọng hoặc cố ý. Mục đích là răn đe chứ không phải bù đắp. Những con số rất lớn xuất hiện trên báo thường thuộc loại này, và chúng thường bị toà phúc thẩm cắt giảm mạnh sau đó — phần cắt giảm ít khi được đưa tin bằng con số ban đầu.

Giai đoạn thu thập chứng cứ

Đây là phần tốn kém và kéo dài nhất, cũng là phần đặc trưng nhất của tố tụng Mỹ. Hai bên có quyền buộc nhau cung cấp tài liệu, trả lời câu hỏi bằng văn bản, và lấy lời khai có tuyên thệ ngoài phiên toà.

Phạm vi rất rộng: thư điện tử nội bộ, biên bản họp, dữ liệu. Với doanh nghiệp lớn, riêng khâu rà soát tài liệu điện tử đã có thể ngốn hàng triệu đô la.

Chi phí này tự nó trở thành một đòn bẩy thương lượng. Một bên có thể kéo dài giai đoạn này để ép bên yếu hơn về tài chính phải dàn xếp, bất kể nội dung tranh chấp đúng sai thế nào.

Vì sao hầu hết vụ kiện được dàn xếp

Sau khi thấy rõ chứng cứ của nhau, hai bên thường ước lượng được khả năng thắng thua. Phiên toà thì tốn kém, mất thời gian và kết quả khó đoán vì phụ thuộc vào bồi thẩm đoàn.

Dàn xếp cho cả hai sự chắc chắn. Thoả thuận thường kèm điều khoản bảo mật và điều khoản không thừa nhận sai phạm — đó là lý do nhiều vụ lớn kết thúc mà công chúng không bao giờ biết bên bị đã làm gì.

Ai trả tiền luật sư

Điểm khác biệt lớn nhất so với nhiều nước: ở Mỹ, theo nguyên tắc chung mỗi bên tự trả phí luật sư của mình, kể cả bên thắng, trừ khi luật hoặc hợp đồng quy định khác.

Hệ quả kép. Một mặt, nó khuyến khích dàn xếp vì thắng kiện chưa chắc lấy lại được chi phí. Mặt khác, nó khiến người có ít tiền khó theo đuổi một vụ kiện đúng lý.

Lối thoát phổ biến trong các vụ thương tích là phí theo kết quả: luật sư không thu trước, chỉ lấy một tỷ lệ phần trăm nếu thắng hoặc dàn xếp được. Cơ chế này mở cửa toà án cho người không có tiền, nhưng cũng khiến luật sư chỉ nhận vụ có khả năng thắng và số tiền đủ lớn.

Kiện tập thể

Khi rất nhiều người cùng chịu một thiệt hại nhỏ từ cùng một hành vi, kiện riêng lẻ là vô nghĩa vì chi phí theo đuổi lớn hơn khoản đòi được. Cơ chế kiện tập thể cho phép gộp tất cả vào một vụ với vài người đứng tên đại diện.

Toà phải chấp thuận tư cách tập thể trước, dựa trên việc các yêu cầu có đủ giống nhau hay không. Sau đó những người trong nhóm được thông báo và thường có quyền rút ra để tự kiện riêng.

Cơ chế này là công cụ mạnh với các vụ hàng tiêu dùng hay dữ liệu cá nhân bị lộ, nhưng cũng bị phê phán: tiền dàn xếp chia đều cho hàng triệu người thì mỗi người nhận không đáng kể, trong khi phí luật sư là khoản lớn. Nhiều doanh nghiệp nay đưa vào hợp đồng điều khoản buộc giải quyết bằng trọng tài cá nhân, chặn luôn đường kiện tập thể.

Toà tiểu ngạch

Với tranh chấp giá trị nhỏ, mỗi bang có toà tiểu ngạch: thủ tục đơn giản, án phí thấp, thường không cần luật sư, và người dân tự trình bày.

Đây là cửa thực tế nhất cho những chuyện đời thường như tiền đặt cọc thuê nhà không được trả lại hay dịch vụ sửa chữa hỏng. Mức trần giá trị do từng bang đặt ra và khác nhau khá nhiều.