Hình ảnh phiên toà tranh tụng nảy lửa là ngoại lệ. Phần lớn vụ hình sự ở Mỹ kết thúc bằng một cuộc mặc cả không có bồi thẩm đoàn nào chứng kiến.
Cơ chế
Công tố viên và luật sư bào chữa thương lượng: bị cáo nhận tội, đổi lại nhận một nhượng bộ nào đó. Nhượng bộ có thể là giảm xuống một tội danh nhẹ hơn, bỏ bớt số cáo buộc, hoặc công tố đề nghị mức án thấp hơn.
Thoả thuận phải được thẩm phán chấp thuận. Thẩm phán sẽ hỏi bị cáo có hiểu mình đang từ bỏ quyền được xét xử hay không và có bị ép buộc hay không. Đây là bước kiểm tra hình thức nhưng bắt buộc.
Khi nhận tội, bị cáo từ bỏ luôn quyền có bồi thẩm đoàn, quyền đối chất nhân chứng và phần lớn quyền kháng cáo. Vụ án khép lại ngay tại đó.
Vì sao tỷ lệ cao đến vậy
Lý do đầu tiên là năng lực xử lý. Số vụ đưa vào hệ thống lớn hơn nhiều lần số phiên toà đầy đủ mà toà án có thể tổ chức. Nếu tất cả đều đòi xét xử, hệ thống sẽ tắc nghẽn trong thời gian ngắn.
Lý do thứ hai là tính toán rủi ro của từng bên. Công tố tránh được khả năng thua trắng và tiết kiệm nguồn lực. Bị cáo tránh được kịch bản xấu nhất. Cả hai đổi sự chắc chắn lấy việc từ bỏ cơ hội thắng lớn.
Lý do thứ ba nặng ký nhất: khoảng cách giữa mức án nếu nhận tội và mức án nếu thua ở phiên toà thường rất lớn, nhất là khi luật có quy định mức phạt tối thiểu bắt buộc cho một số tội danh.
Phê phán chính
Khi khoảng cách ấy đủ lớn, việc nhận tội không còn là lựa chọn thật sự tự do. Một người tin mình vô tội vẫn có thể nhận tội, vì đánh cược ở phiên toà là đánh cược với nhiều năm tù chênh lệch.
Đã có những trường hợp người nhận tội về việc mình không làm, và được minh oan nhiều năm sau nhờ bằng chứng mới. Số này không lớn so với tổng thể nhưng đủ để cho thấy cơ chế có lỗ hổng thật.
Sức ép còn tăng khi bị cáo đang bị giam trong lúc chờ xử. Nhận tội để được thả ngay có thể hợp lý về mặt thực tế ngay cả với người vô tội — đặc biệt khi thời gian đã tạm giam gần bằng mức án được đề nghị.
Người bào chữa quá tải
Ở nhiều nơi, luật sư công mang số hồ sơ vượt xa mức có thể xử lý kỹ lưỡng. Khi mỗi vụ chỉ được vài giờ chuẩn bị, việc khuyên thân chủ nhận thoả thuận trở thành lựa chọn mặc định chứ không phải kết luận sau khi cân nhắc đầy đủ.
Đây là chỗ mà quyền có luật sư trên giấy và chất lượng bào chữa trên thực tế cách nhau xa nhất.
Quyền lực dồn về công tố
Vì phần lớn vụ việc không ra toà, người quyết định kết cục thực tế thường là công tố viên chứ không phải thẩm phán hay bồi thẩm đoàn.
Công tố chọn truy tố tội danh nào, chồng bao nhiêu cáo buộc, và đề nghị nhượng bộ tới đâu. Những quyết định này diễn ra trong nội bộ, ít bị giám sát công khai, và định hình kết quả nhiều hơn bất kỳ phiên xử nào.
Hồ sơ tiền án theo người rất lâu
Một hệ quả ít được cân nhắc lúc nhận tội là những gì xảy ra sau khi mãn hạn. Bản án hình sự được lưu trong hồ sơ tra cứu được, và nhiều chủ sử dụng lao động, chủ nhà cho thuê hay trường học đều kiểm tra.
Với người không phải công dân, một bản án nhận tội còn có thể kéo theo hậu quả về tư cách cư trú, kể cả khi mức án rất nhẹ. Đây là lý do luật sư bào chữa có nghĩa vụ cảnh báo thân chủ về hệ quả này trước khi khuyên nhận tội.
Nhiều bang có cơ chế xoá hoặc niêm phong hồ sơ sau một thời gian với một số loại tội, nhưng điều kiện và thủ tục khác nhau rất nhiều, và không phải ai đủ điều kiện cũng biết để làm.
Hướng cải cách
Một số nơi đã thử các biện pháp: buộc công bố dữ liệu về thoả thuận nhận tội để thấy bức tranh thống kê, giới hạn việc chồng cáo buộc chỉ nhằm tạo sức ép, giảm bớt các mức phạt tối thiểu bắt buộc, hoặc cải cách tại ngoại để bị cáo không phải thương lượng trong lúc đang bị giam.
Không ai đề xuất bỏ hẳn cơ chế này, vì không hệ thống nào đủ nguồn lực xử toàn bộ vụ án bằng phiên toà đầy đủ. Tranh luận nằm ở chỗ làm sao để cuộc mặc cả diễn ra giữa hai bên cân bằng hơn.
Nhận tội rồi có kháng cáo được không?
Phần lớn quyền kháng cáo bị từ bỏ khi nhận tội. Vẫn còn một số đường rất hẹp, ví dụ khi có bằng chứng cho thấy thoả thuận không tự nguyện hoặc luật sư bào chữa không làm tròn trách nhiệm.
Thẩm phán có buộc phải chấp nhận thoả thuận không?
Không. Thẩm phán có thể bác nếu thấy thoả thuận không phù hợp hoặc bị cáo không hiểu rõ hậu quả, nhưng trên thực tế phần lớn thoả thuận được chấp thuận.
Vì sao người vô tội lại nhận tội?
Vì khoảng cách giữa mức án khi nhận tội và mức án nếu thua ở phiên toà quá lớn, và vì nhiều người đang bị giam trong lúc chờ xử nên nhận tội là cách được ra ngoài ngay.
Vụ dân sự có cơ chế tương tự không?
Có, dưới dạng hoà giải hoặc dàn xếp ngoài toà, và tỷ lệ cũng rất cao. Nhưng sức ép khác hẳn vì kết cục là tiền chứ không phải tự do cá nhân.
