Mỹ có hai hệ thống toà án chạy song song, và chọn sai cửa là hồ sơ bị trả về từ đầu.
Hai hệ thống, không phải hai cấp
Người mới tìm hiểu hay hình dung toà bang là cấp dưới của toà liên bang. Không phải vậy. Đây là hai hệ thống riêng biệt, mỗi hệ thống có đủ ba cấp của nó: toà sơ thẩm, toà phúc thẩm và một toà cao nhất.
Một vụ án bình thường đi hết ba cấp trong hệ thống bang mà không bao giờ chạm tới toà liên bang. Chỉ khi vụ việc chứa một câu hỏi về luật liên bang hoặc về hiến pháp thì mới có cửa đi tiếp lên toà tối cao liên bang.
Về khối lượng, toà bang xử phần áp đảo. Gần như mọi vụ ly hôn, tranh chấp hợp đồng, tai nạn giao thông, thừa kế, trộm cắp, hành hung đều là việc của toà bang.
Khi nào vào toà liên bang
Có hai cửa chính. Cửa thứ nhất là vụ việc phát sinh từ luật liên bang hoặc hiến pháp: tội phạm liên bang, tranh chấp bằng sáng chế, phá sản, nhập cư, kiện cơ quan liên bang, kiện về quyền dân sự.
Cửa thứ hai ít trực giác hơn: tranh chấp giữa các bên cư trú ở hai bang khác nhau và số tiền tranh chấp vượt một ngưỡng nhất định. Lý do lịch sử là lo ngại toà bang thiên vị người địa phương khi đối phương đến từ bang khác. Trong trường hợp này toà liên bang xử nhưng lại áp dụng luật của bang — một điểm hay gây bất ngờ.
Có loại việc thuộc thẩm quyền riêng của liên bang, không toà bang nào đụng vào được, ví dụ phá sản và bằng sáng chế. Có loại thì cả hai hệ thống cùng có quyền, và bên khởi kiện được chọn nơi nộp đơn.
Chuyển vụ giữa hai hệ thống
Khi bên nguyên nộp đơn ở toà bang mà vụ việc vốn cũng thuộc thẩm quyền liên bang, bên bị có thể yêu cầu chuyển sang toà liên bang trong một thời hạn nhất định. Bên nguyên có thể phản đối và xin trả về.
Cuộc giằng co này không phải thủ tục hình thức. Hai hệ thống khác nhau về quy tắc tố tụng, về cách chọn bồi thẩm đoàn, về tốc độ xử và về thành phần bồi thẩm đoàn được rút từ vùng dân cư nào — tất cả đều có thể ảnh hưởng tới kết quả.
Ba cấp và ý nghĩa của kháng cáo
Toà sơ thẩm là nơi xác định sự thật: nghe nhân chứng, xem chứng cứ, ra phán quyết.
Toà phúc thẩm không xử lại sự việc. Nó không nghe nhân chứng mới, không nhận chứng cứ mới. Việc của nó là xem toà dưới có áp dụng luật đúng và có tuân thủ thủ tục hay không. Đây là hiểu lầm phổ biến nhất: kháng cáo không phải cơ hội kể lại câu chuyện lần nữa.
Toà cao nhất của mỗi hệ thống thường có quyền chọn vụ để xử, và chỉ nhận một tỷ lệ rất nhỏ số đơn. Toà tối cao liên bang ưu tiên những vụ mà các toà phúc thẩm ở các vùng khác nhau đang hiểu luật theo hai hướng trái ngược, vì khi đó cùng một đạo luật liên bang lại có hiệu lực khác nhau tuỳ nơi.
Thẩm phán đến từ đâu
Thẩm phán liên bang do tổng thống bổ nhiệm, Thượng viện chuẩn thuận, và giữ ghế trọn đời.
Thẩm phán bang thì mỗi bang một kiểu. Có bang bổ nhiệm, có bang cho dân bầu trực tiếp, có bang dùng cơ chế hỗn hợp: bổ nhiệm trước rồi định kỳ đưa ra cho cử tri quyết định giữ hay không giữ.
Việc bầu thẩm phán gây tranh luận kéo dài. Người ủng hộ nói nó buộc thẩm phán chịu trách nhiệm trước cộng đồng. Người phản đối nói nó kéo thẩm phán vào vận động tranh cử và gây quỹ, tạo ra tình huống khó xử khi một luật sư từng tài trợ lại xuất hiện trước chính thẩm phán ấy.
Vì sao người ngoài nên biết
Khi đọc tin về một phán quyết ở Mỹ, câu hỏi đầu tiên nên là toà nào ra phán quyết đó. Một phán quyết của toà sơ thẩm liên bang ở một vùng chỉ ràng buộc trong vùng ấy, và có thể bị cấp trên lật. Một phán quyết của toà tối cao liên bang thì ràng buộc toàn quốc.
Nhầm hai loại này là nguồn gốc của rất nhiều bản tin phóng đại. Một lệnh tạm thời của một thẩm phán sơ thẩm không phải là luật mới của cả nước, dù tiêu đề đôi khi khiến người đọc tưởng vậy.
Toà bang có phải cấp dưới toà liên bang không?
Không. Đây là hai hệ thống song song, mỗi hệ thống có đủ ba cấp riêng. Chỉ khi vụ việc chứa câu hỏi về luật liên bang hoặc hiến pháp thì mới có đường đi từ toà cao nhất của bang lên toà tối cao liên bang.
Vì sao toà liên bang lại áp dụng luật bang?
Trong loại vụ mà hai bên ở hai bang khác nhau, toà liên bang nhận xử vì lý do tránh thiên vị địa phương, nhưng nội dung tranh chấp vẫn thuộc luật bang nên phải áp dụng luật bang.
Kháng cáo có được trình chứng cứ mới không?
Thông thường là không. Toà phúc thẩm xem xét việc áp dụng luật và thủ tục của toà dưới trên hồ sơ đã có, chứ không xử lại sự việc từ đầu.
Vì sao toà tối cao nhận rất ít vụ?
Vì toà có quyền chọn và ưu tiên những vụ mà các toà phúc thẩm vùng đang hiểu luật trái ngược nhau, hoặc những vụ đặt ra câu hỏi hiến pháp quan trọng cần một lời giải thống nhất cho cả nước.
