Thành phố Mỹ được xây quanh chiếc ô tô

Quy hoạch phân vùng và đường cao tốc đã định hình đô thị Mỹ theo cách khiến việc không có xe trở thành bất khả ở phần lớn nơi.

Tách chức năng ra khỏi nhau

Nguyên tắc quy hoạch chủ đạo trong phần lớn thế kỷ hai mươi là tách biệt: khu ở riêng, khu thương mại riêng, khu công nghiệp riêng.

Ý định ban đầu hợp lý — không ai muốn nhà máy khói bụi cạnh nhà mình. Nhưng nguyên tắc được áp dụng triệt để tới mức một cửa hàng tạp hoá nhỏ cũng không được phép mở trong khu dân cư.

Hệ quả trực tiếp: mọi việc hằng ngày đều đòi hỏi một chuyến xe. Mua sữa, đưa con đi học, đi làm — không việc nào đi bộ được vì các chức năng nằm cách nhau vài cây số theo thiết kế.

Nhà đơn lập chiếm phần lớn đất

Ở rất nhiều thành phố, phần lớn diện tích đất ở chỉ cho phép xây nhà đơn lập trên lô riêng. Chung cư, nhà liền kề hay nhà hai ba căn ghép đều bị cấm trên phần lớn đất.

Điều này giới hạn nghiêm trọng khả năng tăng nguồn cung nhà ở khi dân số tăng, và là nguyên nhân cấu trúc của khủng hoảng giá nhà ở nhiều đô thị — chứ không chỉ do lãi suất hay đầu cơ.

Mật độ thấp cũng khiến giao thông công cộng khó hiệu quả: một tuyến xe buýt cần đủ người ở hai đầu mới đáng chạy, mà nhà cửa trải quá mỏng thì không đủ.

Chỗ đỗ xe bắt buộc

Nhiều quy định buộc mỗi công trình phải có một số chỗ đỗ xe tối thiểu — bao nhiêu chỗ cho mỗi căn hộ, cho mỗi chỗ ngồi nhà hàng, cho mỗi mét vuông cửa hàng.

Các con số này thường được đặt theo thông lệ chứ không theo khảo sát nhu cầu thật. Chúng đẩy chi phí xây dựng lên, chiếm phần lớn diện tích đất, và kéo các toà nhà ra xa nhau — khiến đi bộ giữa chúng càng khó.

Đây là một trong những thứ đang được sửa nhanh nhất: nhiều thành phố đã bỏ hẳn yêu cầu này trong vài năm gần đây.

Đường cao tốc chạy xuyên thành phố

Giữa thế kỷ trước, một hệ thống cao tốc liên bang khổng lồ được xây dựng, và nhiều tuyến cắt thẳng qua lõi các đô thị.

Việc chọn tuyến thường đi qua những khu dân cư ít khả năng phản kháng nhất, phá vỡ nhiều cộng đồng lâu đời và để lại những dải bê tông chia cắt thành phố tới tận bây giờ.

Một số thành phố nay đang tháo dỡ hoặc hạ ngầm các đoạn cao tốc trong lõi đô thị để nối lại hai bên — quá trình tốn kém và kéo dài nhiều năm.

Bãi đỗ xe chiếm bao nhiêu thành phố

Ở nhiều đô thị cỡ vừa của Mỹ, diện tích dành cho ô tô — lòng đường, bãi đỗ lộ thiên, nhà để xe — chiếm một phần rất lớn của lõi thành phố, ở một số nơi vượt cả phần dành cho công trình.

Hệ quả dễ thấy nhất là các toà nhà bị đẩy xa nhau bởi những khoảng trống trải nhựa. Đi bộ giữa hai điểm cách nhau vài trăm mét trở nên khó chịu, và khi ít người đi bộ thì hàng quán mặt phố cũng khó sống.

Đây là vòng lặp tự củng cố giống vòng lặp giữa trường học và giá nhà: càng thiết kế cho ô tô thì càng ít người đi bộ, càng ít người đi bộ thì lại càng phải thiết kế cho ô tô.

Cái giá của mô hình này

Chi phí ô tô là khoản chi lớn thứ hai của hộ gia đình Mỹ sau nhà ở. Gia đình bốn người ở ngoại ô thường cần hai xe, và tổng chi phí sở hữu — trả góp, xăng, bảo hiểm, bảo dưỡng — là khoản đều đặn rất nặng.

Người không lái được xe vì tuổi tác, khuyết tật hoặc thu nhập thì mất khả năng tự đi lại. Ở một nơi mà mọi thứ cách nhau vài cây số và không có vỉa hè, đó là mất tự chủ thật sự.

Hướng đang đổi

Nhiều thành phố đã bắt đầu đi ngược lại: cho phép xây nhà nhiều căn trên đất vốn chỉ dành cho nhà đơn lập, bỏ yêu cầu chỗ đỗ xe, mở rộng đường dành cho xe đạp, và phát triển nhà ở dày hơn quanh các nhà ga.

Thay đổi diễn ra ở cấp địa phương nên rất không đồng đều — một vài đô thị đi rất nhanh trong khi phần lớn nơi khác chưa động tới. Với người chọn nơi sống, đây là điều đáng kiểm tra: một thành phố cho phép xây dày hơn hôm nay thường là nơi chi phí nhà ở dễ thở hơn mười năm sau.