Nhiều va chạm văn hoá không đến từ ngôn ngữ mà từ những quy ước không ai nói ra vì ai cũng tưởng là hiển nhiên.
Tiền boa không phải tuỳ tâm
Đây là chỗ người mới hay sai nhất. Ở nhiều ngành dịch vụ, tiền boa không phải phần thưởng thêm mà là phần chính trong thu nhập của nhân viên, vì luật cho phép trả lương cơ bản thấp hơn cho nhóm nhận boa.
Nhà hàng phục vụ tại bàn, quán bar, taxi, cắt tóc, giao hàng, khuân vác khách sạn đều là những nơi có thông lệ boa rõ ràng. Không boa được hiểu là phàn nàn về chất lượng phục vụ, chứ không phải là tiết kiệm.
Ngược lại, quầy tính tiền tự phục vụ và bán lẻ thông thường thì không có thông lệ này — dù màn hình thanh toán ngày càng hay gợi ý, và bấm bỏ qua là hoàn toàn bình thường.
Xếp hàng và không gian riêng
Xếp hàng được tuân thủ nghiêm, kể cả khi hàng dài và không có ai giám sát. Chen lên là một trong số ít hành vi khiến người xa lạ lên tiếng ngay.
Khoảng cách khi nói chuyện xa hơn so với thói quen ở Việt Nam. Đứng quá gần khiến người đối diện lùi lại theo phản xạ. Chạm vào người khác — vỗ vai, nắm tay — cũng dè dặt hơn nhiều, nhất là ở nơi làm việc.
Đúng giờ và cách hẹn
Hẹn công việc thì đến đúng giờ hoặc sớm vài phút. Muộn mười lăm phút mà không báo trước được xem là thiếu tôn trọng.
Hẹn ăn tối ở nhà riêng thì linh hoạt hơn một chút, nhưng vẫn nên báo nếu muộn. Điều quan trọng hơn: đến nhà ai phải báo trước. Ghé chơi không hẹn — chuyện rất bình thường ở Việt Nam — bị xem là đường đột ở đây, kể cả với hàng xóm thân.
Câu hỏi nên tránh
Ở Việt Nam, hỏi tuổi, lương, tình trạng hôn nhân, khi nào sinh con là cách thể hiện quan tâm. Ở Mỹ, những câu này bị xem là xâm phạm riêng tư, và ở nơi làm việc thì một số câu còn có vấn đề pháp lý cho người hỏi.
Chủ đề chính trị và tôn giáo cũng thường được tránh ở chỗ làm và trong lần đầu gặp gỡ. Chủ đề an toàn và phổ biến là thời tiết, thể thao, phim ảnh, đồ ăn, du lịch, thú nuôi.
Nói chuyện tưởng thân mà chưa thân
Người Mỹ thường rất cởi mở ngay từ lần đầu: chào hỏi người lạ, khen áo, hỏi cuối tuần thế nào, kể vài chuyện cá nhân. Người mới dễ hiểu nhầm đây là dấu hiệu thân thiết.
Thực ra đó là chuẩn mực xã giao chứ chưa phải quan hệ thân. Câu "mình đi cà phê lúc nào nhé" nhiều khi chỉ là lời chào lịch sự. Bạn thân thật sự thì cần thời gian không kém gì ở đâu khác.
Ngược lại cũng đúng: người Việt hay bị nhận xét là lạnh lùng trong vài tuần đầu, chỉ vì không tham gia phần xã giao ấy. Một câu chào và một câu hỏi ngắn mỗi sáng đã đủ đổi hẳn ấn tượng.
Thư điện tử và tin nhắn ở chỗ làm
Thư công việc thường ngắn, vào thẳng việc, và câu quan trọng nhất nằm ở dòng đầu chứ không ở cuối. Mở đầu dài dòng khiến người đọc phải tìm xem rốt cuộc mình cần làm gì.
Cách viết thường gặp là nêu yêu cầu trước, giải thích sau, và nói rõ hạn cũng như ai chịu trách nhiệm. Người nhận không coi đó là cộc lốc mà là tôn trọng thời gian của họ.
Một quy ước nữa: phản hồi trong ngày làm việc được kỳ vọng, nhưng ngoài giờ thì không. Nhắn tin công việc buổi tối hay cuối tuần ở nhiều nơi bị xem là vượt ranh giới, trừ khi thật sự khẩn cấp.
Nói không mà không làm mất lòng
Văn hoá công sở Mỹ coi trọng sự rõ ràng hơn sự ý tứ. Trả lời vòng vo để giữ thể diện dễ bị hiểu là đã đồng ý.
Cách được chấp nhận là nói thẳng nhưng kèm lý do và phương án: từ chối, nêu vì sao, đề xuất cái khác. Điều này thường khó với người quen cách giao tiếp gián tiếp, nhưng nó giảm hiểu lầm hơn nhiều so với việc im lặng rồi không làm.
Hàng xóm và không gian chung
Quan hệ hàng xóm ở nhiều khu là thân thiện nhưng giữ khoảng cách: chào nhau, giúp khi cần, nhưng không ghé nhà không hẹn và không hỏi chuyện riêng.
Một số quy ước cụ thể: không gây tiếng ồn lớn sau một giờ nhất định, giữ sân trước gọn gàng (ở nhiều khu có quy định thật kèm chế tài), nhặt chất thải của chó, và không đỗ xe chắn lối vào nhà người khác.
Boa bao nhiêu là phải phép?
Thông lệ khác nhau theo ngành và theo vùng. Điều quan trọng là biết những nơi nào có thông lệ boa — nhà hàng phục vụ tại bàn, taxi, cắt tóc, giao hàng — và không bỏ qua ở đó.
Ghé nhà bạn không báo trước có sao không?
Bị xem là đường đột ở phần lớn trường hợp. Nên nhắn trước dù chỉ vài phút, kể cả với hàng xóm quen.
Vì sao không nên hỏi tuổi và lương?
Vì bị xem là xâm phạm riêng tư. Ở nơi làm việc, một số câu hỏi thuộc nhóm này còn có thể gây vấn đề pháp lý cho người hỏi.
Người Mỹ mời cà phê là muốn kết bạn phải không?
Không nhất thiết. Đó thường là câu xã giao lịch sự. Nếu thật sự muốn gặp thì họ sẽ đề xuất thời gian cụ thể.
