Washington D.C. không phải một tiểu bang

Thủ đô và các lãnh thổ hải ngoại nằm ngoài hệ thống năm mươi bang, và điều đó đổi hẳn quyền chính trị của người sống ở đó.

Một mảnh đất cố tình không thuộc bang nào

Thủ đô được đặt trên một vùng đất tách riêng, không nằm trong lãnh thổ của bất kỳ tiểu bang nào. Đây là lựa chọn có chủ đích từ đầu: những người lập quốc không muốn chính quyền trung ương phải đóng đô trên đất của một bang cụ thể, vì như thế bang đó sẽ có ảnh hưởng bất cân xứng lên toàn liên bang.

Giải pháp là dựng một đặc khu chịu thẩm quyền trực tiếp của quốc hội. Nghe gọn, nhưng nó sinh ra một tình huống kéo dài đến tận bây giờ: hàng trăm nghìn người sống ở đó là công dân Mỹ đầy đủ, đóng thuế liên bang đầy đủ, nhưng không có đại diện biểu quyết ở quốc hội.

Thiếu cái gì so với một bang

Cư dân đặc khu bầu ra một đại biểu tại Hạ viện, nhưng người này không được bỏ phiếu khi Hạ viện biểu quyết thông qua luật. Ở Thượng viện thì không có ghế nào.

Ngân sách và nhiều quyết định địa phương của đặc khu còn có thể bị quốc hội can thiệp — điều không xảy ra với một bang. Chính quyền đặc khu có thị trưởng và hội đồng do dân bầu, nhưng phạm vi tự chủ hẹp hơn một bang thật sự.

Riêng quyền bầu tổng thống thì cư dân đặc khu có, nhờ một tu chính án bổ sung về sau. Đó là lý do bạn thấy đặc khu xuất hiện trong bảng đại cử tri dù nó không phải bang.

Các lãnh thổ hải ngoại

Ngoài đặc khu thủ đô, còn một nhóm lãnh thổ nằm xa đất liền. Người sinh ra ở phần lớn các lãnh thổ này là công dân Mỹ, dùng hộ chiếu Mỹ, đi lại tự do vào đất liền, và có thể gia nhập quân đội.

Nhưng chừng nào còn cư trú tại lãnh thổ, họ không bỏ phiếu bầu tổng thống và cũng chỉ có đại biểu không phiếu tại quốc hội. Nếu chuyển sang sống ở một tiểu bang thì họ có đủ quyền như mọi cử tri khác — quyền gắn với nơi cư trú, không gắn với con người.

Hệ thống thuế áp dụng cho các lãnh thổ cũng khác đất liền, và mỗi lãnh thổ một kiểu, không có công thức chung.

Vì sao chuyện này chưa được giải quyết

Biến đặc khu hoặc một lãnh thổ thành tiểu bang không phải thủ tục hành chính. Nó cần quốc hội thông qua, và vì mỗi bang mới đồng nghĩa với hai ghế Thượng viện cùng một số ghế Hạ viện, việc này luôn làm thay đổi cán cân chính trị toàn quốc.

Vì thế lập trường về tư cách tiểu bang thường đi theo tính toán đảng phái hơn là theo lập luận nguyên tắc, và mỗi lần đưa ra bàn lại rơi vào thế bế tắc.

Với các lãnh thổ còn có thêm một lớp phức tạp nữa: không phải cư dân nơi nào cũng muốn trở thành tiểu bang. Có nơi ý kiến chia rẽ giữa ba hướng — giữ nguyên hiện trạng, thành tiểu bang, hoặc độc lập — và các cuộc trưng cầu tổ chức nhiều lần vẫn chưa cho ra một kết quả dứt khoát được cả hai phía chấp nhận.

Còn một chi tiết hay bị bỏ qua: người sống ở đặc khu và ở các lãnh thổ vẫn phải thi hành nghĩa vụ pháp lý như mọi công dân khác, và vẫn có thể phục vụ trong quân đội. Sự bất đối xứng nằm ở chiều ngược lại — nghĩa vụ thì đầy đủ, còn quyền đại diện thì không.

Đó chính là lý do khẩu hiệu đòi quyền đại diện gắn với chuyện đóng thuế xuất hiện thường xuyên trong các cuộc vận động ở đặc khu, kể cả trên biển số xe do chính quyền đặc khu cấp.

Vì sao người ngoài nên để ý

Chi tiết này giải thích vài thứ hay gây nhầm khi đọc tin. Bảng đại cử tri có một mục không phải bang. Tổng số đại biểu quốc hội không khớp với tổng số ghế có quyền biểu quyết. Và những cuộc biểu tình đòi tư cách tiểu bang không phải đòi ly khai — họ đang đòi được tính vào hệ thống chứ không phải tách ra khỏi nó.

Nó cũng cho thấy một đặc điểm chung của bộ máy Mỹ: rất nhiều sự bất tiện hiện nay là di sản của một quyết định hợp lý ở thời điểm nó được đưa ra, và việc sửa lại đòi hỏi mức đồng thuận cao đến mức hiếm khi đạt được.