Gần như mọi người Mỹ đều có tổ tiên đến từ nơi khác, và mỗi làn sóng để lại dấu vết trên bản đồ, món ăn và cả họ tên.
Trước khi có làn sóng nào
Trên lục địa này đã có các dân tộc bản địa sinh sống hàng nghìn năm trước khi người châu Âu tới. Nhiều địa danh ngày nay — tên bang, tên sông, tên hồ — có gốc từ ngôn ngữ của họ.
Hiện có hàng trăm bộ tộc được liên bang công nhận, với một tư cách pháp lý đặc biệt: các quốc gia bộ tộc có chủ quyền hạn chế, tự quản trên đất của mình, quan hệ trực tiếp với chính quyền liên bang chứ không qua bang.
Các làn sóng lớn
Làn sóng đầu chủ yếu từ tây bắc châu Âu, định hình nên các thiết chế ban đầu: ngôn ngữ, hệ thống pháp luật, mô hình chính quyền.
Song song với đó là một dòng người hoàn toàn khác: những người bị đưa tới trong cảnh nô lệ, không hề tự nguyện. Di sản của giai đoạn này để lại dấu ấn sâu trong cấu trúc xã hội và vẫn là trung tâm của nhiều tranh luận ngày nay.
Giữa thế kỷ mười chín, đói kém và biến động chính trị ở châu Âu đẩy tới những dòng người mới. Cùng thời kỳ, lao động từ châu Á tới làm đường sắt và khai mỏ ở bờ Tây — rồi vấp phải những đạo luật hạn chế nhập cư đầu tiên nhắm vào một nhóm quốc tịch cụ thể.
Cuối thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi là làn sóng từ nam và đông Âu, rất lớn về quy mô, tập trung vào các đô thị công nghiệp phía đông bắc.
Một đạo luật giữa thập niên sáu mươi đã bỏ hệ thống hạn ngạch theo quốc gia gốc, và từ đó cơ cấu nhập cư đổi hẳn: phần lớn người mới đến từ châu Á và châu Mỹ Latinh thay vì châu Âu.
Dấu vết còn thấy được
Bản đồ giữ lại nhiều nhất. Các vùng có tên thị trấn lặp lại tên làng ở châu Âu, các khu phố mang tên một quốc gia trong lòng thành phố lớn, những vùng nông nghiệp mà cả hạt cùng gốc gác từ một quốc gia.
Ẩm thực là dấu vết dễ thấy thứ hai: phần lớn những món được coi là "đồ Mỹ" thực ra là món của một nhóm nhập cư đã biến đổi qua vài thế hệ.
Và họ tên — rất nhiều họ phổ biến hiện nay là phiên bản đã đơn giản hoá của họ gốc, đôi khi do chính gia đình đổi để dễ hoà nhập.
Nồi hầm hay bát salad
Hai ẩn dụ này được dùng để mô tả hai cách hiểu khác nhau về hoà nhập. Một bên coi đích đến là tan vào một bản sắc chung; bên kia coi đích đến là cùng tồn tại trong khi giữ nét riêng.
Thực tế nghiêng về vế thứ hai hơn qua thời gian: giữ tiếng mẹ đẻ, giữ lễ tết, giữ tổ chức cộng đồng nay được xem là bình thường chứ không phải dấu hiệu chưa hoà nhập. Nhưng đây vẫn là chủ đề tranh luận chưa khép lại.
Thế hệ thứ hai
Một khuôn mẫu lặp lại ở gần như mọi nhóm: thế hệ thứ nhất giữ ngôn ngữ và tập quán gốc, thế hệ thứ hai sống giữa hai thế giới và thường mất dần tiếng mẹ đẻ, thế hệ thứ ba đôi khi chủ động quay lại tìm hiểu gốc gác mà cha mẹ họ đã buông.
Hiểu khuôn mẫu này giúp giải thích rất nhiều căng thẳng trong các gia đình nhập cư — nó không phải chuyện riêng của một cộng đồng nào.
Cộng đồng người Việt
Người Việt tới Mỹ chủ yếu từ giữa thập niên bảy mươi trở đi, khởi đầu là diện tị nạn, sau đó là bảo lãnh gia đình, du học và lao động.
Các khu tập trung lớn nhất nằm ở bờ Tây và vùng ven vịnh phía nam, với những khu phố có chợ, nhà thuốc, phòng khám, chùa, nhà thờ và báo chí tiếng Việt riêng.
Ở nhiều đô thị khác, cộng đồng mỏng hơn nhưng vẫn đủ để có vài chợ và nhà hàng. Với người mới sang, mật độ cộng đồng là một yếu tố đáng cân nhắc khi chọn nơi ở, ngang với công việc và chi phí.
Người bản địa có tư cách pháp lý thế nào?
Các bộ tộc được liên bang công nhận có chủ quyền hạn chế, tự quản trên đất của mình và quan hệ trực tiếp với chính quyền liên bang chứ không qua chính quyền bang.
Vì sao cơ cấu nhập cư đổi từ châu Âu sang châu Á và Mỹ Latinh?
Vì một đạo luật giữa thập niên sáu mươi đã bỏ hệ thống hạn ngạch theo quốc gia gốc, mở đường cho người từ các khu vực trước đó bị hạn chế.
Giữ tiếng mẹ đẻ có cản trở hoà nhập không?
Quan điểm phổ biến hiện nay là không. Nghiên cứu về song ngữ nhìn chung cho thấy giữ tiếng gốc song song với học tiếng Anh không gây bất lợi.
Cộng đồng người Việt tập trung ở đâu?
Đông nhất ở bờ Tây và vùng ven vịnh phía nam, với các khu phố có chợ, chùa, nhà thờ và dịch vụ tiếng Việt. Các đô thị lớn khác cũng có cộng đồng nhỏ hơn.
